I – Antikiteti Bylin

Poçemi është një fshat piktoresk i vendosur në zemër të Mallakastrës, i njohur për bukuritë e tij natyrore, historinë e pasur dhe mikpritjen tradicionale. I rrethuar nga kodra dhe lugina të gjelbra, fshati ofron peizazhe të qeta dhe autentike që e bëjnë një destinacion ideal për turizmin rural dhe natyror.

Zona shquhet për trashëgiminë kulturore dhe historike, duke ruajtur tradita të vjetra, zakone popullore dhe arkitekturë karakteristike të zonës së jugut të Shqipërisë. Jeta rurale, bujqësia dhe blegtoria janë pjesë e përditshmërisë, ndërsa produktet vendase ofrojnë një përvojë unike gastronomike për vizitorët.

Poçemi është gjithashtu një pikë e përshtatshme për eksplorimin e Mallakastrës, me afërsi me vende me interes historik dhe natyror. Qetësia, ajri i pastër dhe peizazhi i hapur e bëjnë fshatin tërheqës për turistët që kërkojnë larg zhurmës urbane dhe dëshirojnë të përjetojnë Shqipërinë autentike.

Pikë me vlera të veçanta natyrore dhe peizazhore, e lidhur me ekosistemin e Vjosës dhe biodiversitetin e zonës. Ofron mundësi për njohjen e natyrës, vëzhgimin e peizazhit dhe biodiversitetit, fotografi dhe aktivitete të shumta në natyrë. Përbën një element plotësues të rëndësishëm të itinerarit "Antikiteti Bylin", duke ndërthurur trashëgiminë natyrore me atë historike e kulturore të Mallakastrës, pasi në ambjentet e këtij siti natyror zhvillohet një prej festave historike të zonës, në muajin korrik, e cila quhet: Festa e "Tre bësëlidhjeve të Pocemit". Kjo festë është me natyrë historike dhe përkon me ngjarjet historike, pikërisht me vitet 1847, 1920 dhe 1943, të cilat përcaktojnë përpjekjet e banorëve të fshatrave të krahinës së Mallakastrës kundër Reformave të Tanzimatit (1847), Luftës së Vlorës (1920) dhe pushtimit nazifashist (1943). Në kontekstin turistik, kjo festë është shndërruar edhe si një atraksion turistik për vetë bukuritë natyrore të luginës së Vjosës, e shpallur tashmë "Park Kombëtar", si dhe zonës përreth, duke kulmuar me koncerte, me gatime tradicionale të zonës, si dhe gërshetimin e ngjarjeve historike me personazhet e ngjarjeve.

Parku Arkeologjik Bylis, një qytet ilir dhe Zonë e Mbrojtur, është një Monument Kulture i Kategorisë I dhe Park Arkeologjik i përcaktuar. Ai shtrihet në një sipërfaqe prej rreth 32 hektarësh mbi fshatin Hekal. Në përbërjen e tij Parku Arkeologjik Bylis përfshin nje nga qytetet më të mëdha dhe emblematike Ilire. Formimi i tij në rrjedhën e shek. V-IV p. Kr ka qenë rezultat i një zhvillimi të hershëm të jetës qytetare të nisur në qendrat protourbane të Margëllicit, Mashkjezës dhe Klosit, që nisi në mesin e shek. VII p. Kr., para themelimit të Apollonisë dhe u zhvillua nën ndikimin e saj gjatë shek. VI-V p. Kr. Të dy qytetet janë pjesë e një konstelacioni qytetar të përbërë nga katër qytete (Bylisi, Klosi, Gurëzeza dhe Margëlliçi) dhe tri kështjella (Rabie, Kalivaçi dhe Cfiri). Ai vlerësohet të jetë kompleksi më i plotë dhe më i qartë i zhvillimit urban të Ilirisë së Jugut në atë periudhë, e cila karakterizohet edhe nga formimi i Mbretërisë Ilire si një nga faktorët e rëndësishëm të Ballkanit ilir. Në këtë këndvështrim, modeli urban i Koinonit të Bylinëve është një nga treguesit më të qartë të qytetërimit antik ilir, si pjesë integrale e historisë dhe kulturës shekullore të shqiptarëve.

Në planin historik, Qyteti Antik Bylis, e ka zanafillën në mesin e shekullit të IV – të para Krishtit dhe mendohet të ketë qenë një qendër e rëndësishme deri në fundin e shekullit të VI – të pas Krishtit, pra 10 shekuj jetë. Pas këtij momenti, ky vendbanim nuk ka qenë efektiv, çka vlerësohet edhe si një faktor që e ka ruajtur atë nga dëmtimet e parikuperueshme.

Bylis ka qenë një qendër e rëndësishme deri në momentin kur u braktis. Për këtë dëshmojnë pesë bazilikat e zbuluara brenda mureve rrethuese.

Fundi i qyteti mendohet të jetë mes viteve 587-588 dhe ishte pasojë e pushtimeve barbare, kryesisht sllave. Qyteti u shkatërrua plotësisht dhe popullsia u largua. Por, ka edhe mendime që fundi i qytetit përkon me një periudhë disa shekuj më vonë.

Zona e Mbrojtur e Rrënojave të Klosit (Qyteti i Lashtë i Nikaias) me mure fortifikuese përreth (10m tampon). Është një Zonë e Mbrojtur dhe Monument Kulture i Kategorisë I.

Ndodhet në kodrën e fshatit të sotëm Klos në një lartësi 355 m mbi nivelin e detit dhe shtrihet në një sipërfaqe prej rreth 18 hektarësh. Ky Monument Kulture, me rëndësi të jashtëzakonshme historike dhe kulturore, është ende i paeksploruar siç duhet në përshtatje me vlerat që përfaqëson.

Por, pavarësisht kësaj, mendohet se, në fazën e parë të ndërtimit, muret u ngritën me blloqe trapezoidalë dhe poligonalë, ndërsa gjatë fazë së dytë, rreth 1 shekull më vonë, u plotësuan me bllloqe kuadratikë. Qyteti kishte vetëm një hyrje dhe tre kulla të vendosura në pikat më të ekspozuara të mbrojtjes.

Nga vëzhgimet në terren, rezulton se, pasuritë kulturore që përmban, duke përfshirë gjurmët e banesave të lashta, një teatër të gdhendur në shkëmb, muret rrethuese dhe struktura të tjera, janë ende në gjendje relativisht të mirë natyrore dhe fizike.

Megjithatë, shtrohet si nevojë urgjente vëmendje më e spikatur dhe investime më të mëdha në këtë pasuri me vlera arkeologjike, me qëllim transformimin e tij në një destinacion të rëndësishëm historik, kulturor dhe turistik.

Klosi, vlerësohet të jetë qendra më e hershme urbane në territorin ilir të Bylinëve. Studime të ndryshme dëshmojnë për një proces transformimi urban të një vendbanimi më të hershëm lokal. Sipas tyre, faza më e hershme e ndërtimit të murit rrethues të qytetit daton rreth gjysmës së dytë të shek. V p.e.s., gjë që përcaktuar edhe si datë tradicionale e krijimit të qytetit, i cili më parë, nga autorë të ndryshëm, identifikohej me qendra të ndryshme të antikitetit. Gjithsesi, mes këtyre përcaktimeve, identifikimi më i argumentuar vlerësohet ai Louis Robert (historian dhe epigraf francez), i cili mbi bazën e deshifrimit të një mbishkrimi, u shpreh për qytezën antike të Nikaia.

Nga ana tjetër, Bylis mendohet të jetë themeluar rreth 1 shekull më pas, në mesin e shek. IV. Vendosja e dy qendrave urbane në një distancë rreth 1 km larg njera tjetrës, i ka çuar arkeologët në mendimin se ato formonin një dyqytet, në të cilin, Klosi është njohur si Nikaia edhe në vijimësi. Më saktësishtkemi të bëjmë me bashkekzistencën e dy qyteteve byline të pavarura, por me një lidhje të fortë respektive tradicionale. Madje, ndonëse e paargumentuar plotësisht, nuk përjashtohet edhe mundësia që banorët e Klosit, të kenë qenë ndër themeluesit e Bylis.